Polska naliście państw, które szczególnie dotknięte są deficytem wody niestety zajmujeniezbyt chlubne miejsce. Na dotkliwe skutki takiego stanu szczególnie uskarżająsię mieszkańcy Wielkopolski, a dokładniej jej wschodniej ściany, w rejoniefunkcjonowania odkrywek węgla brunatnego. Wielu przypisuje największą winęodkrywkowej działalności, która wiąże się z odwadnianiem złóż. Wszystkowskazuje jednak, że to absolutnie nie jedyny winowajca.

Ale skoro mowajest już o tej działalności rodzi się zatem pytanie: czy największa gospodarczaspółka w regionie – ZE PAK S.A., w strukturę której wchodzi dzisiaj kopalnia,pozwoli na dalsze wysychanie istniejących cieków wodnych w postaci rzek,kanałów, rowów, albo obniżenie wydajności spowodowanej niskim poziomem wód,choćby w branży rolniczej? Wiadomo, że aby odbudować zasoby wodne opróczrekultywacji terenów pokopalnianych (za to odpowiada spółka) są niezbędneprzede wszystkim retencyjne inwestycje, stanowiące podstawę gospodarowaniawodami w taki sposób, aby przeciwdziałać z jednej strony suszy, a z drugiejpodtopieniom. By jednak ich efekty zaspokoiły potrzeby ludzi, gospodarki iśrodowiska są potrzebne ogromne pieniądze, ale przede wszystkim bezcennaholistyczna wiedza. Toteż zrodziło się wyjątkowe partnerstwo, które jużrozpoczęło działania dla naszego wodnego bezpieczeństwa, dla przyszłychpokoleń. Jest nim współpraca w zakresie gospodarki retencyjnej PaństwowegoGospodarstwa Wodnego Wody Polskie i Zespołu Elektrowni Pątnów – Adamów – KoninS.A. Efektem tej współpracy jest opracowany w szczegółach Program odbudowystosunków wodnych na terenach pogórniczych wschodniej Wielkopolski, który jestjuż realizowany, a oparty mocno na biznesie, wiedzy i nauce!

Ale skąd ta susza?

O przyczynach tak niskiegopoziomu wód powierzchniowych i podziemnych z prawdziwie naukową pasją opowiadadyrektor PGW Wody Polskie dr Bogumił Nowak – W przypadku Wielkopolski wschodniej rzeczywiście możemy śmiało mówić,że jest to obszar najbardziej deficytowy w wodę w skali całego kraju. Stan tenodzwierciedla parametr, którym jest tzw. odpływ jednostkowy – q (ilość wody,która odpływa średnio z 1 km2 danej zlewni w czasie 1 sekundy –przyp. red.). Charakteryzuje on hydrologię danego obszaru. Poziom ten nie przekraczatutaj 2 l/s•km2, przy średniej dla Polski~5,5l/s•km2. W wybranych obszarach,takich jak: zlewnia Małej Noteci, górnej Teleszyny, górnej Kiełbaski odpływjednostkowy kształtuje się poniżej 1 l/s•km2.Są też takie zlewnie, w których na przestrzeni ostatnich 20 lat odpływjednostkowy był równy 0. Są to po prostu wyschnięte koryta cieków wodnych,które systematycznie zarastają. Będziemy to niebawem już zmieniać.

Zdaniem dr. Nowaka niski poziomwód w Wielkopolsce wschodniej, a w konsekwencji największy deficyt wody w skalikraju jest uwarunkowany zespołem czynników naturalnych i antropogenicznych –związanych z pośrednim lub bezpośrednim wpływem człowieka na środowisko. Wgrupie czynników naturalnych wymienia on niekorzystne, ekstremalne zjawiskapogodowe, w tym bardzo niski poziom opadów (szczególnie na wododziale Warty iNoteci) oraz istotne zmiany klimatu i to w wyjątkowo krótkim czasie, a którychtempo ostatnio mocno przyspiesza. Drugi niezwykle istotny zespół tworzą głównieczynniki wynikające z wydobywczej działalności kopalni, melioracji i poboruwód.

Bezwarunkowo potrzebne są dużezbiorniki wodne!

Znawcy tematuwiedzą, że w celu zwiększenia retencji potrzebna jest budowa dużych zbiornikówwodnych. Służyć mają one gromadzeniu wody podczas wysokich przepływów wrzekach, a gdy pojawiają się tzw. niżówki i poziom lustra wody zdecydowanie wnich opada, wówczas woda ze zbiorników może je zasilić. Nasz region jest bogatyw takie zbiorniki, a liczba ich niebawem jeszcze wzrośnie. Przypomnijmy, że todzięki licznym odkrywkom, a dokładniej wyrobiskom pokopalnianym, które po nichpozostały. Obecnie na terenie Wielkopolski wschodniej mamy zbiorniki, którezostały już wypełnione wodą – tzw. zbiorniki istniejące jak np. wpowiecie tureckim: zbiornik Przykona, Janiszew i Bogdałów, a w powieciekonińskim (z uwagi, że jest ich najwięcej wymieniamy tylko te ostatniowypełnione) zbiornik Honoratka, Kozarzewek i Bilczew. Dalej mamy zbiornikizalewane, do których nadal jest tłoczona woda. I tak w powiecie tureckim sąto zbiorniki: Koźmin, Głowy i Władysławów, z kolei w powiecie konińskim:zbiornik Lubstów, Kleczew i Roztoka. Trzecią grupę stanowią zbiornikiprojektowane, które powstaną po zakończeniu eksploatacji odkrywek: Adamów,Drzewce, Jóźwin IIB, Drzewce i Tomisławice.

ZE PAK S.A.,do którego należały odkrywki i należą dzisiaj wymienione wyżej zbiorniki,realizuje już od wielu lat rekultywację terenów zdegradowanych przezeksploatację pokładów węgla. Odwołując się do istniejącego stanu wód w regioniePrezes Piotr Woźny mówi – Przywracanie stosunków wodnych na terenach, naktórych wydobywano węgiel, odbywa się poprzez rekultywację tych terenów.Oczywiście najważniejszy kierunek rekultywacji w tym przypadku stanowirekultywacja wodna, w ramach której w wyrobiskach końcowych po eksploatacjiwęgla brunatnego tworzy się zbiorniki wodne.

Dziękiwspólnemu programowi realizowanemu przez Wódy Polskie i ZE PAK S.A. odbudowazasobów wodnych w rejonie Wielkopolski wschodniej odbywa się dzisiaj na niespotykanąskalę. Są tacy nawet, którzy twierdzą, że realizacja tego programu to nicinnego jak budowa nowego pojezierza. W powiecie tureckim żartobliwie używa sięjuż określenia Riwiera Turecka.

Dyrektor Nowakwskazuje, że – głównym założeniem programu jest odbudowa zasobów wodnych ijak najbardziej ich efektywne zagospodarowanie. Aby jednak przybliżyć tozjawisko warto wskazać na takie działania jak: przyspieszenie zalewniazbiorników, poprawa stanu hydrologicznego rzek, zwiększenie retencji rzek ijezior w ich zlewniach, zwiększenie zabezpieczenia przeciwpowodziowego naobszarach usytuowanych w dolinie Warty, ale przede wszystkim przeciwdziałanieskutkom suszy. A te założenia będą zrealizowane poprzez kompleksowe wykonaniem.in. takich inwestycji jak: odbudowa koryt rzek i kanałów oraz przywrócenie imnaturalnego charakteru, budowa systemów przerzutowych wody (w tym kanałów irurociągów), przebudowa systemów odwodnieniowych, wykonanie obiektówhydrotechnicznych na rzekach – jazów, progów stabilizujących i bystrzy,odbudowa i budowa urządzeń hydrotechnicznych przy zbiornikach i na wypływach zjezior.

Trzeba było zniszczyć stare bybudować nowe

Mieszkańcy, aszczególnie lokalne władze samorządowe regionu od dawna z uwagą przyglądają siętym inwestycjom. Często je wspierają. Ale jednocześnie sami wiążą z nimiwielkie plany. Szczególnie turystyczne i rekreacyjne. Niektórym to już sięudaje. Przykona – przykład doskonale zaplanowanych i częściowo jużzrealizowanych inwestycji w oparciu o istniejący tam zbiornik i zrekultywowanywokół niego teren. Z jednej strony to miejsce wypoczynku, a z drugiej drobnegobiznesu. Domki letniskowe, kafejki, szkółki wodne. W niezbyt dalekiejodległości położony jest z kolei zbiornik Bogdałów. Otoczony lasami. Toprawdziwa perła krajobrazowa, a zarazem bogactwo flory i fauny z unikatowymekosystemem. Pasjonaci przyrodniczej fotografii, poszukiwacze wyjątkowychwrażeń jakie dostarczyć może natura zapewne odnajdą się tam doskonale. Ale nietylko sami mieszkańcy wyznaczają kierunki lokalnego rozwoju gospodarczego woparciu o powstające zbiorniki w wyrobiskach końcowych. Wyznaczają je takżeprojekty przygotowane przez ZE PAK S.A. I Wody Polskie i tak np. w założeniachdla powstającego zbiornika Lubstów przewiduje się stworzeniebazy dla turystyki, żeglarstwa, wędkarstwa i płetwonurków..

Aleuwaga! Czy niezbyt przewrotnie dobiegamy do końca? Przypomnijmy, że zaczęliśmyod degradacji środowiska, deficytu wody i wielkiej suszy. Po drodze byłunikatowy pewnie na europejską skalę program przywracający nam wodnebezpieczeństwo, a kończymy na nowej gałęzi gospodarczej – turystyce irekreacji. A to wszystko za sprawą zakładów jakimi przez lata były kopalnie„Konin” i „Adamów”. Odchodzą powoli do historii. Wielka akcja zatapianiaodkrywek staje się początkiem zupełnie nowej rzeczywistości. I pewniezadziwiające dla wielu będzie, jak powiemy po latach – piękniejszejrzeczywistości. A gwarancje już mamy. Wyjątkowe partnerstwo!