W minioną sobotę w Borowie, w gminie Krzymów, w kilka godzin grupa osóbuporządkowała znajdujący się tam cmentarz ewangelicki. Po wycięciu drzew ikrzewów porastających to miejsce, oczom przejeżdżających ukazało się kilkazdewastowanych nagrobków.

Od lat mieszkańcy gminy Krzymów przywyklido tego, że znajdujące się w Borowie zarośla kryją groby Niemców. W ubiegłąsobotę grupa osób z Wielkopolskiego Stowarzyszenia na Rzecz Ratowania Pamięci FRYDHOFwraz z mieszkańcami gminy Krzymów oraz strażakami uporządkowała wspomniane miejsce.Powycinano akacje i krzaki bzu. Część od razu spalono. – Takie akcje mają na celu propagowanie wiedzy wśród ludzi. Chodzi oto, żeby wiedzieli, że kiedyś na tych terenach mieszkały również inne społeczności,jak na przykład ewangelicy. To byli niemieckojęzyczni ewangelicy. Osiedlali siętutaj w XVII, XVIII i pod koniec XIX wieku. Po tej społeczności pozostały pewneślady, o których ludzie już nie pamiętają. Te cmentarze popadają w niepamięć.Po wojnie były niszczone. Na każdym takim cmentarzu nagrobki są poprzewracane ipozarastane – powiedział nam Przemysław Pasternak, członek stowarzyszenia FRYDHOF,uczestnik akcji na cmentarzu w Borowie, jednocześnie mieszkaniec gminy Krzymów.

Cmentarz w Borowie jest czwartymz kolei w gminie Krzymów, który uprzątnęli członkowie stowarzyszenia. Wcześniejzrobili to w Brzezińskich Holendrach, Staropaprockich Holendrach i w Genowefie.W gminie Krzymów są jeszcze dwa cmentarze, które czekają na odsłonięcie. – W Staropaprockich Holendrach nagrobki zostałyprzez nas podniesione, poskładane i posklejane. Prawie wszystkie byłypoprzewracane i zdewastowane. W Borowie na razie czekamy na odwilż, bo nagrobkisą przymarznięte do ziemi. Żeby ich nie uszkodzić nie można ich ruszać. Jak jużzrobi się cieplej postawimy je do pionu, posklejamy. Jest tam bardzo ładny żeliwnyzabytkowy krzyż. Mam nadzieję, że ludzie go uszanują, bo jakby nie było jest tomiejsce spoczynku byłych mieszkańców gminy. Ci ludzie też tworzyli tęspołeczność, miejscowości, wpisywali się w lokalną historię. Potem wybuchławojna. To byli w większości Niemcy albo ludzie już z mieszanych rodzinpolsko-niemieckich. Musieli się opowiedzieć po którejś ze stron. To były takiedramaty tych ludzi. Niektórzy czuli się już przecież Polakami, bo chociaż zpochodzenia byli Niemcami, od kilku pokoleń tu mieszkali. Mówili po polsku. Niektórzyw dwóch językach. Ci co opowiadali się po stronie hitlerowców to mniejszość nanaszych terenach. Większość ramię w ramię z Polakami walczyła o wolność nafroncie – opowiadał Przemysław Pasternak.

Czy teraz – jak cmentarz jużwidać – znajdą się osoby, które zadbają o nagrobki niemieckich mieszkańców gminyKrzymów?